19 stycznia 2026 roku WSPiA Rzeszowska Szkoła Wyższa stała się miejscem pogłębionej debaty nad jednym z najważniejszych tematów współczesnego prawa - relacją pomiędzy porządkiem krajowym a prawem Unii Europejskiej. Kolejne spotkanie w ramach Podkarpackiego Forum Myśli Prawniczej zgromadziło środowisko prawnicze wokół pytań o granice suwerenności, skuteczność orzeczeń sądów europejskich oraz konsekwencje ponad dwudziestu lat członkostwa Polski w UE. Gościem wydarzenia był prof. Stanisław Biernat, wybitny konstytucjonalista i znawca prawa europejskiego, którego refleksje stały się punktem wyjścia do żywej i wielowątkowej dyskusji.

Europa "na zakręcie". W jakim kierunku pójdzie Unia Europejska?

W pierwszej części wystąpienia prof. Biernat nakreślił pozycję Unii Europejskiej w świecie rywalizacji potęg. Zwrócił uwagę na wyzwania związane z relacjami USA-Chiny, rolę Rosji jako potęgi militarnej oraz ograniczenia wynikające z faktu, że UE tworzy 27 państw o niejednolitych interesach i różnym podejściu do suwerenności.

Unia Europejska znajduje się dziś na zakręcie historii. Aby zachować swoją pozycję w świecie rywalizacji wielkich potęg, musi wzmocnić zdolność do wspólnego działania i podejmowania odważnych decyzji modernizacyjnych

-zaznaczył, podkreślając jednocześnie, że Europa wciąż pozostaje jednym z najlepszych „miejsc do życia”, choć wymaga modernizacji i usprawnienia procesów decyzyjnych.

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej jest naszym strategicznym bezpieczeństwem - politycznym, gospodarczym i prawnym. Polska poza Unią znalazłaby się w sytuacji nieporównanie trudniejszej niż dziś

- zaznaczył prof. Biernat. Dodał przy tym, że członkostwo Polski w UE jest strategicznie korzystne, a postulaty "Polexitu" szczególnie ryzykowne.

Umowa UE-Mercosur. Strefa wolnego handlu i "konflikt standardów"

Druga część wykładu była poświęcona umowie handlowej UE-Mercosur (Brazylia, Argentyna, Urugwaj, Paragwaj; w perspektywie także Boliwia). Prof. Biernat omówił jej skalę oraz znaczenie gospodarcze i geopolityczne, wskazując, że porozumienie może wzmocnić konkurencyjność Unii i zwiększyć możliwości eksportowe europejskich przedsiębiorstw w warunkach globalnych napięć handlowych.

W dyskusji szczególnie mocno wybrzmiały obawy dotyczące rolnictwa oraz standardów bezpieczeństwa żywności i produktów wprowadzanych na rynek UE. Uczestnicy Forum wskazywali na możliwy "konflikt standardów": UE wymaga od państw członkowskich spełniania wyśrubowanych norm sanitarnych i środowiskowych, a jednocześnie otwiera rynek na import z państw trzecich, które nie uczestniczą w finansowaniu polityk unijnych i mogą produkować w innych reżimach regulacyjnych. Pytano m.in. o realną kontrolę jakości importu, o konsekwencje dla konkurencyjności europejskich producentów oraz o ochronę konsumentów i rynku.

Umowa UE-Mercosur budzi obawy, szczególnie w rolnictwie, ale nie jest tak, że Unia Europejska rezygnuje z ochrony swoich standardów. Spór dotyczy nie tyle samej idei wolnego handlu, ile sposobu pogodzenia konkurencyjności z bezpieczeństwem i jakością produktów.

Prof. Biernat zwracał uwagę, że w umowach handlowych przewidywane są mechanizmy zabezpieczające (m.in. limity ilościowe, środki ochronne w razie wahań cen i napływu towarów, instrumenty osłonowe), a poparcie większości państw UE dla porozumienia świadczy o przekonaniu, iż nie jest ono jednostronnie niekorzystne.

Sądy europejskie a polski wymiar sprawiedliwości. Art. 19 TUE w centrum sporu

Trzecia część wystąpienia dotyczyła orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE oraz standardu skutecznej ochrony prawnej wynikającego z art. 19 Traktatu o Unii Europejskiej. Prof. Biernat omówił serię rozstrzygnięć dotyczących niezależności sądów, niezawisłości sędziów i bezstronności, wskazując także na równoległą rolę Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, zwłaszcza w kontekście prawa do sądu.

Szczególne miejsce zajęły dwa przywołane rozstrzygnięcia TSUE z 2025 r. Pierwsze - w sprawie wszczętej przez Komisję Europejską - dotyczyło kwestii zgodności działań organów krajowych z zobowiązaniami traktatowymi. Drugie, wydane na skutek pytania prejudycjalnego Naczelnego Sądu Administracyjnego, odnosiło się do transkrypcji aktu małżeństwa osób tej samej płci zawartego w innym państwie członkowskim oraz do tego, jak swoboda przemieszczania się obywateli UE przekłada się na obowiązek uznawania określonych skutków prawnych w państwie pochodzenia.

W debacie podkreślano, że skutki tego typu rozstrzygnięć mogą "promieniować" na wiele obszarów prawa: rodzinne, podatkowe, spadkowe, administracyjne, a także karne (m.in. status "osoby najbliższej" i uprawnienia procesowe). Wskazywano, że praktyka organów i sądów może stać się miejscem, w którym realny zakres konsekwencji zostanie dopiero wyznaczony.

Skuteczność orzeczeń w Polsce: pytania o wykonanie wyroków i „pat ustrojowy”

W dyskusji przeprowadzonej podczas Forum szczególnie wybrzmiał temat skuteczności orzeczeń sądów europejskich w Polsce oraz problem wykonywania wyroków TSUE i ETPC. Dyskutowano m.in. o konsekwencjach rozstrzygnięć dotyczących poszczególnych izb Sądu Najwyższego, o ryzyku rozbieżności w stosowaniu prawa oraz o utrzymujących się napięciach kompetencyjnych. Uczestnicy podkreślali, że przy ograniczonej możliwości szybkich zmian ustawowych rośnie znaczenie wykładni sądowej, co może jednocześnie zwiększać niepewność prawną w okresie przejściowym.

Prawo Unii Europejskiej nie jest abstrakcją - jego skuteczność zależy od krajowych sądów. To one są pierwszą linią obrony praw obywateli Unii, ale także pierwszym miejscem, gdzie ujawniają się napięcia ustrojowe

- zaznaczył prof. Biernat.

Członkostwo w Unii Europejskiej jako wyzwanie praktyki stosowania prawa

Po ponad dwóch dekadach członkostwa Polski w Unii Europejskiej coraz wyraźniej widać, że zasadniczy spór nie dotyczy już samej obecności we Wspólnocie, lecz sposobu funkcjonowania w jej ramach. Forum Myśli Prawniczej pokazało, że największym wyzwaniem stało się dziś praktyczne godzenie standardów unijnych z krajowym porządkiem prawnym i ustrojowym – nie w sferze deklaracji, lecz w codziennym stosowaniu prawa przez organy państwa i sądy.

Dyskusja unaoczniła również, że nadchodzące lata przyniosą kolejne spory o charakterze bardzo konkretnym i praktycznym. Zarówno umowa UE-Mercosur, rodząca pytania o standardy, bezpieczeństwo i konkurencyjność, jak i orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w obszarze praw obywatelskich i skutków transgranicznych, będą wymagały odpowiedzi nie w teorii, lecz w realnych sprawach rozstrzyganych przez sądy i administrację.

Wreszcie, jak wielokrotnie podkreślano, obecna sytuacja ustrojowa przesuwa ciężar rozstrzygania najtrudniejszych dylematów z poziomu ustawodawczego na poziom stosowania prawa. To sądy - krajowe i europejskie - coraz częściej stają się miejscem, w którym rozstrzyga się nie tylko indywidualne sprawy, ale także granice pomiędzy porządkiem krajowym a europejskim. Taki stan rzeczy wymaga szczególnej odpowiedzialności instytucji publicznych oraz środowisk prawniczych, bo to właśnie od jakości tych rozstrzygnięć zależy dziś pewność prawa i zaufanie obywateli do państwa.