Przejdź do nagłówka Przejdź do zawartości Przejdź do stopki Przejdź do wyszukiwarki Przejdź do strony logowania Przejdź do strony kontaktowej

Jak przywracać praworządność, nie naruszając jej zasad?

17.11.2026

Europejskie standardy praworządności, niezależność władzy sądowniczej, konstytucyjne mechanizmy kontroli władzy oraz prawne granice reform wymiaru sprawiedliwości – to główne zagadnienia kolejnego posiedzenia Podkarpackiego Forum Myśli Prawniczej. Gościem ostatniego spotkania, była prof. dr hab. Monika Florczak-Wątor, przedstawiciel Polski w Europejskiej Komisji na rzecz Demokracji przez Prawo, tzw. Komisji Weneckiej.

Podczas otwarcia spotkania podkreślono szczególną rolę Komisji Weneckiej jako organu doradczego Rady Europy, którego opinie i rekomendacje współkształtują europejskie standardy państwa prawnego, niezależności sądownictwa oraz ochrony praw i wolności jednostki. Zwrócono również uwagę na rosnące znaczenie działalności Komisji w odniesieniu do polskiego porządku konstytucyjnego.

Prof. Monika Florczak-Wątor przedstawiła uczestnikom genezę, strukturę i znaczenie zaktualizowanej listy kontrolnej praworządności (The Updated Rule of Law Checklist), przyjętej przez Komisję Wenecką w grudniu 2025 r. Szczególną uwagę poświęciła możliwości wykorzystania tego dokumentu w procesie reform ustrojowych w Polsce.

Praworządność jako fundament demokracji konstytucyjnej

Profesor Monika Florczak-Wątor przypomniała, że zasada praworządności od początku stanowi jedną z podstaw aksjologicznych systemu Rady Europy. Znajduje ona odzwierciedlenie zarówno w Statucie Rady Europy, jak i w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Jak wyjaśniła, potrzeba wypracowania wspólnych kryteriów oceny praworządności wynikała między innymi z odmienności doktrynalnych i ustrojowych występujących w poszczególnych państwach europejskich. Pojęcia rule of law, Rechtsstaat czy État de droit wywodzą się z różnych tradycji prawnych, jednak odnoszą się do wspólnego katalogu wartości ograniczających arbitralność władzy publicznej.

Prelegentka omówiła ewolucję dokumentów Komisji Weneckiej – od raportu poświęconego praworządności z 2011 r., przez listę kontrolną z 2016 r., aż po jej najnowszą aktualizację.

Zaznaczyła, że lista kontrolna nie jest aktem prawa powszechnie obowiązującego ani zbiorem bezwzględnych nakazów. Stanowi instrument ekspercki, pozwalający na kompleksową ocenę systemu prawnego, jego instytucji oraz praktyki stosowania prawa. Komisja Wenecka nie narzuca państwom jednego modelu organizacji władzy, lecz wskazuje standardy, które powinny być realizowane z uwzględnieniem krajowych uwarunkowań konstytucyjnych.

Niezależność sądów i kontrola władzy podstawą praworządności

W dalszej części wykładu prof. Florczak-Wątor przedstawiła podstawowe komponenty praworządności wskazane w zaktualizowanej liście kontrolnej. Należą do nich legalność działania organów państwa, pewność prawa, zapobieganie nadużyciom władzy, system kontroli i równowagi władz, równość wobec prawa i zakaz dyskryminacji, dostęp do wymiaru sprawiedliwości oraz kontrola konstytucyjności prawa.

Szczególne znaczenie przypisano wyodrębnieniu systemu kontroli i równowagi władz oraz kontroli konstytucyjności jako samodzielnych kryteriów oceny praworządności. Prelegentka podkreśliła, że niezależne sądownictwo stanowi podstawowy mechanizm ochrony jednostki przed arbitralnością działań władzy ustawodawczej i wykonawczej.

Wśród nowych wyzwań wskazała również rozwój sztucznej inteligencji i technologii cyfrowych. Komisja Wenecka zwraca uwagę na zagrożenia związane z wykorzystywaniem algorytmów w procesach decyzyjnych, możliwością dyskryminacji oraz rosnącą pozycją podmiotów prywatnych, w szczególności dużych platform cyfrowych.

×
×
×
×
×
×
×
×
×
×
×
×

Przywracanie praworządności musi odbywać się zgodnie z prawem

Jednym z najważniejszych zagadnień wykładu była problematyka odbudowy praworządności po okresie jej regresu. Profesor Monika Florczak-Wątor podkreśliła, że doświadczenia Polski miały istotny wpływ na rozwój standardów Komisji Weneckiej, szczególnie w zakresie niezależności sądownictwa, kontroli konstytucyjności oraz reform instytucji państwa.

Podstawowym założeniem przedstawionego dokumentu jest konieczność stosowania środków naprawczych, które same pozostają zgodne ze standardami praworządności. Oznacza to, że nawet uzasadniona potrzeba usunięcia skutków wcześniejszych naruszeń nie zwalnia organów państwa z obowiązku przestrzegania konstytucyjnych zasad legalizmu, proporcjonalności, pewności prawa oraz ochrony praw jednostki.

Prelegentka wskazała, że proces przywracania praworządności powinien rozpoczynać się od kompleksowej diagnozy przyczyn kryzysu ustrojowego, a następnie obejmować wykonanie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz stworzenie trwałych zabezpieczeń przed ponownym naruszeniem zasad państwa prawnego.

Szczególną uwagę zwróciła na konieczność wyważenia konkurujących ze sobą wartości konstytucyjnych. W określonych okolicznościach potrzeba przywrócenia niezależności sądownictwa może pozostawać w kolizji z zasadą pewności prawa, stabilnością stosunków prawnych czy gwarancjami nieusuwalności sędziów.

Profesor Florczak-Wątor przestrzegła również przed nadmiernym radykalizmem reform ustrojowych. Rozwiązania podejmowane wyłącznie w oparciu o aktualną większość polityczną mogą stworzyć niebezpieczny precedens dla kolejnych większości parlamentarnych. Dlatego szczególne znaczenie mają odpowiednie regulacje przejściowe, konsultacje społeczne oraz lojalna współpraca pomiędzy organami konstytucyjnymi.

Reforma KRS i Trybunału Konstytucyjnego w świetle standardów europejskich

Odrębną część wystąpienia poświęcono problemom ustrojowym polskiego wymiaru sprawiedliwości. W odniesieniu do Krajowej Rady Sądownictwa prelegentka przywołała standard Komisji Weneckiej, zgodnie z którym istotną gwarancją niezależności organu stojącego na straży niezawisłości sędziowskiej jest zapewnienie odpowiedniego udziału sędziów wybieranych przez środowisko sędziowskie.

Omówiono również problem statusu sędziów powołanych z udziałem KRS, wobec której formułowano zastrzeżenia dotyczące niezależności, oraz konieczność zapewnienia efektywnej kontroli sądowej rozstrzygnięć odnoszących się do statusu sędziów.

Istotnym zagadnieniem była także reforma Trybunału Konstytucyjnego. Profesor Florczak-Wątor podkreśliła, że przywracanie prawidłowego funkcjonowania sądownictwa konstytucyjnego powinno zmierzać przede wszystkim do odbudowy jego niezależności, autorytetu oraz zaufania publicznego. Wskazano przy tym na znaczenie odpowiedniego ukształtowania procedury wyboru sędziów Trybunału oraz mechanizmów przeciwdziałających blokowaniu obsady stanowisk sędziowskich.

Odbudowa praworządności a zasada podziału władz – dyskusja uczestników Forum

Po zakończeniu wykładu rozpoczęła się dyskusja, w której przedstawiciele środowiska naukowego i praktycy prawa odnieśli przedstawione standardy do konkretnych problemów polskiego porządku konstytucyjnego.

Pierwszy z poruszonych przez prof. Andrzeja Zolla (b. Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, wykładowcy WSPiA) problemów, dotyczył granic dopuszczalnych działań naprawczych podejmowanych w celu przywrócenia praworządności. Prof. Zoll wskazał na sytuacje, w których osiągnięcie pożądanego rezultatu ustrojowego może wymagać zastosowania rozwiązań budzących wątpliwości z punktu widzenia obowiązujących procedur prawnych. Jako przykłady przywołano zmiany dotyczące mediów publicznych oraz sposobu kształtowania składu Krajowej Rady Sądownictwa.

W dyskusji zaakcentowano również konieczność odczytywania konstytucyjnej zasady podziału władz nie tylko przez pryzmat art. 10 Konstytucji RP, ale także w związku z art. 173, ustanawiającym zasadę odrębności i niezależności sądów oraz trybunałów od innych władz.

Odpowiadając, prof. Florczak-Wątor zgodziła się, że władza sądownicza posiada szczególny status konstytucyjny. Jednocześnie podkreśliła, że granicą, której organy władzy publicznej nie mogą przekraczać, pozostaje zasada legalizmu. Nawet działania podejmowane w celu przywrócenia praworządności muszą znajdować podstawę prawną i mieścić się w granicach przyznanych kompetencji.

×
×
×

Kolejne pytanie, zadane przez prof. Andrzeja Zolla, dotyczyło możliwości skutecznego przeprowadzania reform w sytuacji konfliktu pomiędzy parlamentem a Prezydentem RP oraz blokowania procesu legislacyjnego. Prelegentka zwróciła uwagę, że Komisja Wenecka nie przedstawia uniwersalnego mechanizmu rozwiązania tego rodzaju impasu. Wskazuje natomiast na fundamentalne znaczenie lojalnej współpracy organów konstytucyjnych i potrzebę długofalowego podejścia do odbudowy instytucji państwa.

Rozproszona kontrola konstytucyjności i spór o ślubowanie sędziów TK

Duże zainteresowanie uczestników wzbudziła kwestia poruszona przez Marcina Świerka, Prezesa Sądu Okręgowego w Rzeszowie, dotycząca dopuszczalności zastąpienia scentralizowanej kontroli konstytucyjności prawa mechanizmem kontroli rozproszonej, realizowanej przez sądy przy rozpoznawaniu konkretnych spraw.

Profesor Florczak-Wątor wyjaśniła, że Komisja Wenecka nie narzuca państwom określonego modelu kontroli konstytucyjności. Dopuszczalne są zarówno systemy scentralizowane, jak i rozproszone lub mieszane, o ile zapewniają skuteczną ochronę nadrzędności Konstytucji i praw jednostki.

W odniesieniu do Polski przypomniała, że elementy kontroli rozproszonej były obecne w krajowym porządku prawnym również przed obecnym kryzysem konstytucyjnym. Jednocześnie wskazała, że całkowite oparcie kontroli konstytucyjności na orzecznictwie sądów mogłoby prowadzić do rozbieżności interpretacyjnych i osłabienia pewności prawa.

Kolejny głos adw. Arkadiusza Slisza Wicedziekana Okręgowej Rady Adwokackiej w Rzeszowie dotyczył problemu ślubowania sędziów Trybunału Konstytucyjnego oraz możliwości zastosowania alternatywnej procedury w przypadku odmowy jego przyjęcia przez Prezydenta RP. Uczestnik spotkania pytał o dopuszczalność złożenia ślubowania wobec Marszałka Sejmu i podstawy prawne takiego rozwiązania.

Prelegentka wskazała, że Konstytucja RP reguluje kompetencję Sejmu do wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego, nie przesądza natomiast bezpośrednio, wobec którego organu ma następować ślubowanie. Przedstawiła argumenty przemawiające za różnymi modelami ukształtowania tej procedury, odwołując się również do stanowiska Komisji Weneckiej, która dopuszcza rozważenie alternatywnych rozwiązań w sytuacji blokowania objęcia stanowiska przez wybranego sędziego.

Czy Komisja Wenecka mogłaby uczestniczyć w mediacji między organami państwa?

Jedno z pytań zadanych przez uczestniczącą w spotkaniu dr Małgorzatę Skawińską, adwokata, mediatora i wykładowcą WSPiA, dotyczyło możliwości zaangażowania Komisji Weneckiej w proces mediacji pomiędzy organami państwa pozostającymi w sporze konstytucyjnym.

Profesor Florczak-Wątor wyjaśniła, że podstawową funkcją Komisji Weneckiej pozostaje działalność ekspercka i doradcza, obejmująca opiniowanie projektów aktów normatywnych, ocenę reform ustrojowych oraz przygotowywanie analiz prawno-porównawczych. Jednocześnie wskazała, że w sytuacji głębokiej polaryzacji politycznej warto rozważać mechanizmy umożliwiające podjęcie dialogu przy udziale autorytetów zewnętrznych.

Jako przykład przywołała doświadczenia Ukrainy, gdzie eksperci międzynarodowi zostali włączeni do procedur związanych z obsadą stanowisk w sądownictwie konstytucyjnym.

Dalsza część dyskusji dotyczyła pojęcia lojalnej współpracy organów państwa. Profesor podkreśliła, że nie należy utożsamiać jej z bezwarunkową akceptacją stanowiska drugiej strony. Jej istotą powinno być konstruktywne poszukiwanie kompromisu i gotowość do wypracowania rozwiązań służących realizacji konstytucyjnych zadań państwa.

W końcowej części spotkania poruszono również zagadnienie zróżnicowanego stosowania standardów praworządności wobec państw Europy Zachodniej oraz Europy Środkowo-Wschodniej. Prelegentka przypomniała, że Komisja Wenecka powstała w 1990 r. między innymi w celu wspierania transformacji demokratycznej państw Europy Środkowo-Wschodniej. Podkreśliła jednak, że państwa te wykształciły własny dorobek konstytucyjny, który również powinien współtworzyć wspólne standardy europejskie.

Edukacja prawna i kultura konstytucyjna warunkiem trwałej praworządności

Ważnym wnioskiem płynącym zarówno z wykładu, jak i dyskusji było wskazanie, że praworządności nie można utożsamiać wyłącznie z prawidłowo ukształtowanym systemem przepisów i instytucji.

Profesor Monika Florczak-Wątor podkreśliła znaczenie edukacji prawnej i obywatelskiej, która w zaktualizowanej liście kontrolnej Komisji Weneckiej została uznana za jeden z istotnych instrumentów wzmacniania praworządności. Zwróciła również uwagę na potrzebę rozwijania krytycznego myślenia i umiejętności analizy problemów ustrojowych w ramach kształcenia prawniczego.

Spotkanie Podkarpackiego Forum Myśli Prawniczej w WSPiA pokazało, że problematyka praworządności nie ogranicza się do sporów o kompetencje poszczególnych organów państwa. Dotyczy również fundamentalnych pytań o granice wykonywania władzy publicznej, skuteczność gwarancji konstytucyjnych i zdolność demokratycznego państwa do rozwiązywania kryzysów ustrojowych przy poszanowaniu własnych zasad.

Podkarpackie Forum Myśli Prawniczej

Forum powstało z inicjatywy prof. Jerzego Posłusznego, Rektora WSPiA Rzeszowskiej Szkoły Wyższej. Jego posiedzenia odbywają się będą raz w miesiącu i poświęcone są przede wszystkim podejmowaniu i omawianiu aktualnych i ważnych zagadnień dotyczących stanowienia i stosowania prawa. Zgodnie z dotychczasową tradycją w posiedzeniach Forum uczestniczą wybitni przedstawiciele polskiej nauki prawa z różnych ośrodków akademickich, osoby reprezentujące sądownictwo, prokuraturę i korporacje prawnicze, a także nauczyciele akademiccy i doktoranci WSPiA.